De Ondergrondse van het Colosseum

Wat is het hypogeum?

Het hypogeum (van het Griekse hypo = onder, ge = aarde) is de naam voor het netwerk van ondergrondse tunnels en kamers dat direct onder de arena-vloer van het Colosseum lag. Het werd gebouwd door keizer Domitianus omstreeks 81 na Chr., kort na de inwijding van het amfitheater.

Het hypogeum was in wezen een backstage van het grootste entertainmentcomplex van de antieke wereld. Hier werden de deelnemers aan de spelen voor het publiek verborgen gehouden — gladiatoren in hun cellen, exotische dieren in kooien, en de complexe machinerie die alles bij de schouwspelen deed werken.

De ruimte omvatte twee verdiepingen van gangen en kamers, gerangschikt in een raster van twee centrale tunnels met zijgangen. Langs de centrale gang liepen de liftschachten — een systeem van in totaal 28 liften aangedreven door windassen, waarmee dieren en gladiatoren in een ogenblik door de vloer van de arena omhoog konden worden getakeld, tot verbazing en ontzag van het publiek.

De machinerie van de spelen

De liftmechanismen

Het liftsysteem van het hypogeum is een van de meest spectaculaire technologische prestaties van de Romein ingenieurskunst. Er waren in totaal 28 liftschachten, verdeeld over de lengteas van het hypogeum. Elke lift bestond uit een platform op een contragewicht-systeem, aangedreven door een windas bediend door slaven of militaire arbeiders.

Bij grote spelen konden tientallen dieren en gladiatoren tegelijkertijd worden omhooggetakeld. Antieke bronnen beschrijven hoe leeuwen, tijgers, olifanten, beren en andere exotische dieren plotseling uit de grond leken te verschijnen — een effect dat voor het publiek even verbazingwekkend als angstaanjagend was.

De dierenkooien

Langs de zijgangen van het hypogeum bevonden zich rijen kooien voor de dieren. Uit documenten over de inwijdingsspelen van 80 na Chr. weten we dat tijdens de 100 dagen durende feestelijkheden meer dan 9.000 dieren werden gedood. Voor de organisatie ervan was een uitgebreide logistieke infrastructuur nodig die begon bij de vangst in verre provincies en eindigde in de hypogeum.

De gladiatorengang

Naast de dierenkooien was er de Porta Libitinensis — de "poort van de dood" — waardoorheen gevallen gladiatoren werden afgevoerd. De gang leidde direct naar de ruimten waar de lichamen werden opgehaald. Aan de andere kant van de arena lag de Porta Sanavivaria, de "poort van degenen die in leven blijven", waardoorheen gladiatoren die de arena hadden overleefd de ruimte verlieten.

Decorstukken en rekwisieten

Het hypogeum diende ook als opslagruimte voor de decorstukken die bij bijzondere gelegenheden in de arena werden gebruikt. Voor de meest spectacular geënsceneerde gevechten werden complete bomen, rotsen en kunstmatige architecturale elementen omhooggebracht.

Geschiedenis van de hypogeum

Opbouw en gebruik

Het hypogeum werd gebouwd na de inwijding van het Colosseum (80 na Chr.) en volledig in gebruik genomen onder Domitianus (81–96 na Chr.). De ondergrondse ruimte bleef in gebruik zolang de spelen werden gehouden — tot de vroege 5e eeuw, toen de gladiatorenspelen definitief werden afgeschaft.

In de eeuwen daarna verloor het hypogeum zijn functie. De houten arena-vloer verdween door vergaan en hergebruik van het hout, waardoor de onderliggende structuur bloot kwam te liggen. In de Middeleeuwen werd het Colosseum gebruikt als steengroeve, vesting, woonruimte en begraafplaats, en de hypogeum raakte geleidelijk aan bedolven onder sediment en puin.

Herontdekking en restauratie

Systematische opgraving van het hypogeum begon pas in de 19e eeuw. Pas in de 20e eeuw, na uitgebreid archeologisch onderzoek en restauratiewerk, konden bezoekers de ruimten betreden. De huidige toegankelijkheid voor het publiek is het resultaat van grote restauratieprojecten in de jaren 1990 en 2000.

De heraangelegde Arena-vloer

Een van de meest recente projecten was de heraanleg van een gedeeltelijke houten Arena-vloer (2023). Deze reconstructie geeft bezoekers het gevoel van hoe de arena er tijdens de spelen uitzag, en biedt een uniek perspectief op zowel de arena-oppervlakte als de onderliggende gangen van het hypogeum.

Hoe de Ondergrondse te bezoeken

Reservering verplicht

Toegang tot de Ondergrondse is altijd beperkt qua capaciteit en vereist een aanvullende reservering bovenop het standaard Colosseum-toegangsbewijs. Reserveer via ticketing.colosseo.it of via een gecertificeerde aanbieder.

Met een gids

Een gecertificeerde gids maakt de hypogeum aanzienlijk waardevoller. De ruimten zijn zonder context moeilijk te begrijpen — wat u ziet zijn gangen, schachten en overblijfselen van metselwerk. Een gids vertaalt dit in het levende theater van de Romeinse spelen, en maakt de schaal van de logistieke operatie voelbaar.

Speciale rondleidingen voor de Ondergrondse zijn beschikbaar en omvatten doorgaans ook de Arena-verdieping voor een compleet beeld van hoe de arena functioneerde van boven én beneden.

Wat te verwachten

De hypogeum is een relatief vochtige en donkere ruimte. Het is aangenamer dan de arena in volle zomer. Draag stevig schoeisel en neem een lichte jas mee. Zaklampen zijn niet vereist — de ruimten zijn verlicht — maar fotografen kunnen baat hebben bij een zaklamp voor detailopnamen.

De Arena-verdieping

Naast de Ondergrondse biedt de Arena-verdieping een spectaculaire ervaring: u staat op de gereconstrueerde houten vloer van de arena en kijkt neer op de gangen van de hypogeum, terwijl u tegelijkertijd de zitgedeelten van het Colosseum om u heen ziet.

Vanuit dit perspectief begrijpt u hoe de gladiatoren de spelen ervoeren: de imposante zitgedeelten met tienduizenden toeschouwers, de keizerlijke loge, de directe openheid van de ruimte — en de schachten van de hypogeum vlak onder uw voeten.

De Arena-verdieping is ook een uitstekend fotografieperspectief. Het is de enige plek van waaruit u het gehele amfitheater kunt overzien terwijl u er middenin staat.